«Η Αρσινόη με ανάγκασε να κοιτάξω μέσα μου με ειλικρίνεια»
Η Θεοδώρα Τσαμή επιστρέφει στο θέατρο με τον Μισάνθρωπο του Μολιέρου (μέσα Οκτωβρίου στο Altera Pars), αναλαμβάνοντας μια διπλή πρόκληση: τη μετάφραση και την ερμηνεία. Μέσα από τον ρόλο της Αρσινόης, η ηθοποιός ανακαλύπτει όχι μόνο τις λεπτές αποχρώσεις ενός απαιτητικού χαρακτήρα, αλλά και νέα μονοπάτια αυτογνωσίας, που μοιράζεται μαζί μας σε αυτή τη συνέντευξη που έδωσε στην Σοφία Παππά.
*** Πώς ήταν η εμπειρία να μεταφράζετε ένα κλασικό έργο και ταυτόχρονα να συμμετέχετε ως ηθοποιός σε αυτό;
“Η εμπειρία του να μεταφράζεις ένα κλασικό έργο όπως ο Μισάνθρωπος του Μολιέρου και ταυτόχρονα να παίζεις σε αυτό είναι βαθιά απαιτητική αλλά και ιδιαίτερα ανταποδοτική για έναν καλλιτέχνη. Δεν θεωρώ τον εαυτό μου μεταφραστή, αλλά αυτή η διαδικασία σε φέρνει σε άμεση επαφή με την ψυχή του συγγραφέα. Δεν πρόκειται απλώς για μετάφραση λέξεων, αλλά για μεταφορά νοοτροπίας, ρυθμού και ύφους από τον 17ο αιώνα στη σύγχρονη γλώσσα, χωρίς να χαθεί το πνεύμα. Η επιλογή των λέξεων, των εκφράσεων και των ρυθμών είναι πράξη ερμηνείας, όχι απλής αντιγραφής. Όταν, δε, ξέρεις ότι θα παίξεις στο έργο, η μετάφραση παίρνει και πρακτικό χαρακτήρα – δουλεύεις με αυτιά ηθοποιού: πώς ακούγεται η ατάκα; Είναι δραματουργικά λειτουργική; Ρέει; Ως ηθοποιός της παράστασης, θα πω ότι έχοντας “ξεκλειδώσει” το κείμενο στη μετάφραση, έχεις ένα πλεονέκτημα – γνωρίζεις σε βάθος τις προθέσεις των χαρακτήρων, τα υπονοούμενα, το χιούμορ, τον ρυθμό. Ξέρεις ακριβώς γιατί λέγεται η κάθε φράση με τον τρόπο που λέγεται. Το πράγμα γίνεται πιο περίπλοκο αλλά και πιο προσωπικό. Δεν λες απλώς λόγια ενός άλλου – έχεις βάλει κι εσύ το χέρι σου σ’ αυτά. Έχεις διαλέξει λέξεις, ρυθμούς, ανάσες. Οπότε το βίωμα στη σκηνή είναι πιο έντονο, πιο δικό σου. Αυτό ενέχει τον κίνδυνος να “κολλήσεις” στη δική σου εκδοχή του λόγου. Χρειάζεται πειθαρχία για να αφήσεις ανοιχτό χώρο στη σκηνοθετική ματιά και στη συνεργασία με τους υπόλοιπους ηθοποιούς”.
*** Τι σας δυσκόλεψε περισσότερο στη μεταφορά του κειμένου στα ελληνικά;
“Η μεταφορά ενός τέτοιου έργου στα ελληνικά έχει πολλές προκλήσεις. Η βασική δυσκολία είναι η διατήρηση του μέτρου και της ομοιοκαταληξίας. Ο Μισάνθρωπος είναι γραμμένος σε αλεξανδρινό στίχο (12σύλλαβος) με ομοιοκαταληξία στα γαλλικά. Στα ελληνικά, ο πιο κοντινός αντίστοιχος είναι ο δεκαπεντασύλλαβος, αλλά δεν ταυτίζεται πλήρως σε ρυθμό και ύφος. Έτσι, ο μεταφραστής καλείται είτε να διατηρήσει τη μορφή (με ρίμα και μέτρο), κάτι που απαιτεί ευρηματικότητα και συχνά απομάκρυνση από το κυριολεκτικό νόημα, είτε να θυσιάσει τη ρίμα και το μέτρο για χάρη της πιστότητας στο περιεχόμενο και το ύφος. Πρέπει να κρατήσεις το χιούμορ, τον ρυθμό, και τη μουσικότητα του πρωτοτύπου χωρίς να ακούγεται ξένο στα ελληνικά. Ο Μολιέρος χρησιμοποιεί καυστική γλώσσα και το χιούμορ των έργων του βασίζεται σε ιδίωμα και υπερβολές. Πολλές φορές, χρειάζεται να «προδώσεις» ελαφρώς το πρωτότυπο για να μεταφέρεις το πνεύμα του.”
*** Υποδύεστε την Αρσινόη. Βρήκατε δικά σας χαρακτηριστικά σ’ αυτόν τον ρόλο; Σας δυσκόλεψε;
“Υποδυόμενη την Αρσινόη, βρέθηκα αντιμέτωπη με έναν χαρακτήρα που, πίσω από τον μανδύα της ηθικής, κουβαλά μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη: να ακουστεί, να αγαπηθεί, να βρει θέση σε έναν κόσμο που την αγνοεί ή την παραμερίζει. Δεν την προσέγγισα ως «κακιά» ή «φθονερή», και σε αυτό βοήθησε πολύ και η σκηνοθεσία του Γιάννη Μπουραζάνα. Αντιθέτως, προσπάθησα να ακούσω τι ζητά. Γιατί νιώθει την ανάγκη να στηλιτεύσει τις ελαφρότητες της Σελιμέν; Μήπως γιατί η ίδια νιώθει αποκομμένη από την επιφανειακή κοινωνική γοητεία που μοιάζει να κυριαρχεί; Η Αρσινόη, για μένα, είναι η φωνή της απογοήτευσης, της απόρριψης, της ανάγκης για έναν πιο «ηθικό» κόσμο – ή ίσως για έναν κόσμο που θα την αναγνωρίσει. Την ηθικολογία της, αντί να την δω ως προσωπείο, την ένιωσα ως μια απεγνωσμένη προσπάθεια να βάλει τάξη σε μια πραγματικότητα που την πληγώνει. Σίγουρα με δυσκόλεψε, γιατί έπρεπε να φέρω στο φως τις σκιές της χωρίς να τις κρίνω. Και σε αυτό το ταξίδι, αναγνώρισα και δικά μου σημεία: την ανάγκη για αποδοχή, την παγίδα της αυτοδικαίωσης, τον πόνο του να νιώθεις στο περιθώριο.”
*** Και τι καινούριο ανακαλύψατε για τον εαυτό σας μέσα από αυτήν την ερμηνεία;
“Μέσα από την ερμηνεία της Αρσινόης, ανακάλυψα ότι ακόμα και πίσω από τις πιο «αντιπαθητικές» ή «δύσκολες» προσωπικότητες, κρύβεται ένας βαθύς ανθρώπινος πόνος – κι αυτό με ανάγκασε να κοιτάξω μέσα μου με μεγαλύτερη ειλικρίνεια. Κατάλαβα πως κι εγώ, κάποιες φορές, μπορεί να έχω υψώσει τοίχους για να προστατευτώ, να έχω ντυθεί με «ορθότητα» για να κρύψω ανασφάλειες ή να έχω σταθεί κριτικά απέναντι σε κάτι που, κατά βάθος, με έκανε να νιώσω λίγη. Η Αρσινόη με ανάγκασε να αναγνωρίσω τέτοιες στιγμές, όχι για να τις κρίνω, αλλά για να τις καταλάβω. Ανακάλυψα τη δύναμη της ενσυναίσθησης χωρίς ταύτιση – να μπορείς να μπεις στο σώμα και την ψυχή ενός ανθρώπου τόσο διαφορετικού από εσένα, χωρίς να τον δικαιολογήσεις ή να τον «εξαγνίσεις», απλώς να του δώσεις φωνή. Μου έδειξε πόσο λεπτή είναι η γραμμή ανάμεσα στην ηθική και στην ηθικολογία, ανάμεσα στο να επιδιώκεις την αλήθεια και στο να την απαιτείς από τους άλλους χωρίς να την αντέχεις εσύ. Ήταν λίγο σαν ένας καθρέφτης. Και όπως κάθε αληθινός καθρέφτης, δεν δείχνει μόνο τα ωραία”.
*** Ποια ήταν η πιο δυνατή στιγμή στις πρόβες μέχρι τώρα;
“Θα έλεγα ότι ήταν μια πρόσφατη πρόβα στην σκηνή με τον Αλσέστ ( Παναγιώτης Γεωργιάδης). Έλεγα τα λόγια της και ένιωσα ένα κόμπο στον λαιμό, σαν να ζητούσα εγώ η ίδια να με δει κάποιος, να με αναγνωρίσει. Αυτό το αμήχανο μείγμα ανάμεσα στο να εκθέσει τη Σελιμέν και να αποδείξει την αξία της στον Αλσέστ. Δεν ήταν «μια κακιά» που προσπαθεί να βλάψει τη Σελιμέν· ήταν μια γυναίκα που πνίγεται μέσα στη σιωπή της και ψάχνει απεγνωσμένα έναν τρόπο να ακουστεί. Εκείνη τη στιγμή κατάλαβα ότι η Αρσινόη δεν παλεύει με τη Σελιμέν – παλεύει με την αορατότητα.”
*** Πότε δημιουργήθηκε η ομάδα Aether, και ποιος είναι ο σκοπός της;
“Η θεατρική ομάδα Aether δημιουργήθηκε πρόσφατα από εμένα και άλλους δύο φίλους ηθοποιούς, τον Παναγιώτη Γεωργιάδη και την Μιχαέλα Δεληγιαννάκη. Θέλαμε να φτιάξουμε κάτι καινούργιο στον χώρο του θεάτρου. Ο σκοπός της ομάδας μας είναι να παρουσιάζει πρωτότυπες και ενδιαφέρουσες παραστάσεις, να δοκιμάζει νέες ιδέες και να συνεργάζεται στενά με ανθρώπους που αγαπούν το θέατρο. Στην πρώτη μας δουλειά, επιλέξαμε ως σκηνοθέτη τον Γιάννη Μπουραζάνα, έναν καταξιωμένο ηθοποιό με ιδιαίτερη ευαισθησία. Τον επιλέξαμε γιατί διαθέτει μια βαθιά και ειλικρινή ματιά, που στο συγκεκριμένο έργο είναι ιδιαίτερα σημαντική. Κάποιοι χαρακτήρες, όπως η Σελιμέν, συχνά αντιμετωπίζονται μονοδιάστατα και αδικούνται, και η προσέγγισή του τους αποδίδει την πολυπλοκότητα και το βάθος που τους αξίζει. Η συνεργασία του με την ομάδα φέρνει μια σημαντική καλλιτεχνική προσέγγιση στην πρώτη μας παράσταση.”
