Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα: 90 χρόνια από τη δολοφονία του σπουδαίου ποιητή

Ήταν ένας από τους ανανεωτές του θεάτρου, διέπρεψε στη μουσική και το σχέδιο. Ήταν επιστήθιος φίλος των Σαλβαδόρ Νταλί και Λουΐς Μπουνιουέλ, που αμοιβαία αλληλοεμπνέονταν, ο ένας από το ταλέντο του άλλου. Ο Λόρκα ξεκίνησε το 1918 ως ένας ακραιφνής μοντερνιστής, βαθμιαία όμως κι ερχόμενος σε επαφή με το παραδοσιακό τραγούδι της Ανδαλουσίας, βρήκε στη λαϊκή ψυχή την ανταπόκριση της δικής του ιδιοφυούς έμπνευσης (το el duende, όπως το αποκαλούσε).

Με αποκορύφωμα το «Ρομανθέρο Χιτάνο», ο Λόρκα μεταμόρφωσε τα λαϊκά μοτίβα, πλαισιώνοντάς τα στη δική του, ιδιαίτερη, λυρική φωνή και στις αισθητικές του αποβλέψεις. Απομακρύνθηκε αισθητά από τις προηγούμενες, ηθογραφικές και νατουραλιστικές προσεγγίσεις στην παράδοση και τη λαϊκή έκφραση του 19ου αιώνα.

Με την τολμηρή χρήση των μεταφορών και τη σκληρή ψυχολογική αποτύπωση στην περιγραφή των εικόνων και των χαρακτήρων του, όχι μόνο όσον αφορά τα φυσικά τους χαρακτηριστικά (πχ moreno de verde luna, πρασινοφέγγαρα μελαχρινός), αλλά και τις ηθικές τους αξίες, ο Λόρκα εξύψωσε σε ψυχικά ραφινάτους και ήρωες όχι μόνο τους μέσους λαϊκούς ανθρώπους, αλλά και τους άκληρους ξωμάχους ή τους περιθωριοποιημένους τσιγγάνους. Άλλωστε, όπως διατράνωνε ο ίδιος: «Εγώ πάντα θα είμαι στο πλευρό αυτών που δεν έχουν τίποτα και στους οποίους δεν επιτρέπεται καν να απολαύσουν ειρηνικά το τίποτα που έχουν».

Η πρωτοτυπία του Λόρκα εντοπίζεται στην επιτυχημένη προσωποποίηση των στοιχείων που δανείζεται από τα μοτίβα της παράδοσης και το δημοτικό τραγούδι εμποτίζοντάς τα κι εντάσσοντάς τα σε ένα νέο καμβά, μέσα από μία σειρά από υφολογικές πρωτοτυπίες και τολμηρά εκφραστικά σχήματα, που μετασχηματίζουν και «ανθρωποποιούν τη φύση ή φυσικοποιούν τα ανθρώπινα». Ο Λόρκα δρα εντελώς διαλεκτικά, στηριζόμενος στις αρχές αυτές καθαυτές του «κόσμου» που πλησιάζει, δεν τον υποτάσσει στη δική του έμπνευση, αλλά πάνω τους οικοδομεί και μαζί με τα υλικά του αναπτύσσει το δικό του δημιούργημα σε μία ολότελα νέα μορφή.

Ο Λόρκα κι η Ελλάδα

Η επίδραση του έργου του Λόρκα στάθηκε καταλυτική και για την ελληνική ποίηση. Αρχίζοντας από τη Γενιά του ‘30, πράγμα φυσικό καθώς, όπως σε όλες τις πρωτοπορίες, οι εραστές του στίχου αναζητούν να αντιτάξουν τη δική της γενεαλογία και το δημιουργικό τους Σύμπαν στα αποστεωμένα πρότυπα του προηγούμενου μοντέλου. Η ολοφώτεινη Ανδαλουσία του Λόρκα, γίνηκε το τοπίο, γλαυκό του ουρανού, λευκό των σπιτιών και η αψιά πέτρα του Αιγαίου στον Ελύτη (με αποκορύφωμα τα εντελώς λορκικού χαρακτήρα «Ρω του Έρωτα»), το τραχύ τοπίο των Λιανοτράγουδων του Ρίτσου-όπου η δημώδης παράδοση κι η φύση αποθεώνονται μέσα από την απρόσμενη κι αντιφατική σουρεαλιστική μεταφορά.

Στη δε πρώτη μεταπολεμική γενιά, μέσα στο σκληρό μετεμφυλιακό κλίμα, η λυρική μέθοδος κι η λαϊκή θεματολογία του Λόρκα έγινε μία μετωνυμία και μία διέξοδος για να παρακαμφθεί η όποια λογοκρισία. Πλήθος ποιητικές συλλογές με «ισπανικά» ηχοχρώματα είχαν τυπωθεί: όπως τα «Άσματα του Μανθανάρες» του Τ. Παππά, με έναν τίτλο που πέρα από τον ποταμό που διασχίζει τη Μαδρίτη, παρέπεμπε και στην περιβόητη μάχη στα περίχωρα της ισπανικής πρωτεύουσας κατά τον Ισπανικό Εμφύλιο. Το ποίημα για τον Λόρκα του Νίκου Καββαδία, δε, μένει χιλιοτραγουδισμένο σε πολλά χείλη.

Παράλληλα, χάρις στον Κ. Κουν κι άλλους η αποδοχή που απολαμβάνουν τα θεατρικά έργα του Λόρκα στην Ελλάδα, μέσα δε κι από τις απεμπολές μελοποιήσεις των χορικών τους από τους Μ. Χατζιδάκι, Μ. Θεοδωράκη, Χ. Λεοντή, Μ. Γλέζο, Ν. Μαμαγάκη, δεν μετράται μόνο με τη μεγάλη απήχηση κι επιτυχία που είχαν επί σκηνής. Χαρακτήρες όπως αυτοί στη Γέρμα, τον Ματωμένο Γάμο, μοιάζουν να ξεπηδούν από την ελληνική ύπαιθρο και παράδοση και δεν θα ήταν υπερβολή να υποστηρίξουμε πως τα έργα του Λόρκα μιλούν στην καρδιά του Έλληνα σάμπως να ήταν γραμμένα κι αναφέρονται στην πατρίδα μας και τον λαό της κι όχι για την Ανδαλουσία, που αγάπησε κι υμνεί.

Η μνήμη του Λόρκα, 90 χρόνια μετά τη φρικαλέα εκτέλεσή του, εξακολουθεί να εμπνέει, όπως κι οι πάντα επίκαιροι κι αστείρευτη από πρωτοτυπία στίχοι του.

Πηγή: ΑΠΕ/ΜΠΕ